जर भारतात ब्रिटीश आलेच नसते तर काय झाले असते?
जर तेंडुलकरला खोटा आऊट नसता दिला तर काय झाले असते?
जर मुंबईला एवढा पाऊस पडला नसता तर काय झाले असते?
जर महाराष्ट्रात युतीचे सरकार असते तर काय फरक पडला असता?

असे एक ना अनेक जर..तर चे प्रश्न आपल्याला नेहमी भेडसावत असतात. या "जर..तर" चाच प्रश्न परवा झोपायच्या वेळी मला भेडसावत होता आणि त्यातूनच एक विचारशृंखला तयार झाली..नव्हे विचारांचा गुंता झाला. तोच इथे लिहीत आहे.

जर आणि तर चा आपण जेव्हा विचार करतॊ तेव्हा किती वेळा आपल्याला नंतरच्या शक्यतांचा पूर्णपणे अंदाज असतो?"जर..तर" मधल्या तरचा विचार करताना आपण जो निष्कर्ष काढतो तो कशावर आधारीत असतो? आयुष्यातला प्रत्येक निर्णय "जर..तर" वर अवलंबून असतॊ का? कुठल्या वेळेला आपण "जर..तर" चा विचार न करता सरळ आपले intuition वापरुन निर्णय घेतो? असे एकामागून एक प्रश्न मला पडत गेले.

याचाच विचार करत असताना एक गोष्ट अशी जाणवली की जेव्हा आपण तर च्या शक्यतेबद्दल तर्क करतो तेव्हा अंतिम निष्कर्ष बरयाचदा आपल्या मनाचे समाधान करण्याकरता काढतो. उदा. सचिनला तेव्हा आऊट दिले नसते तर कदाचित आपण जिंकलो असतो...हयाच प्रश्नाला पाकिस्तानचे लोक "आऊट तेव्हा झाला नसता तर नंतर झाला असता,शेवटी भारत जिंकणे काही शक्य नव्हते" असे उत्तर देतील. याचाच अर्थ असा की "जर..तर" मधल्या तर च्या तर्काला unbiased logic नाही. मग त्या तर्काला कितपत अर्थ आहे?काहीतरी करुन त्या तर्काची सत्यता पडताळून पाहता येईल का?

आपल्यापुढे असलेल्या सर्व शक्यता पडताळून,त्या सर्व शक्यतांचा व्यवस्थितपणे विचार करुन आपण जेव्हा एखादा मार्ग अवलंबतो तेव्हा एका अर्थाने आपल्याला तर च्या सर्व तर्कांचा अंदाज असतो आणि त्यांची सत्यताही वास्तव असते. पण अशा वेळेला मग "जर..तर" चा प्रश्नच निरर्थक ठरतो.

सर्वच ठिकाणी आपण "जर..तर" चा विचार नाही करु शकत...जिथे जिथे आपल्याला निर्णय कमी वेळात घ्यायचा असतो तिथे आपण आपल्याला त्या क्षणी जी गोष्ट योग्य वाटेल ती आपण करतो.अशी अनेक उदाहरणे आपल्याला घेता येतील.

जेव्हा आपण एखादा तर्क करतो तेव्हा तो बरयाचदा "जो होता है वो भले के लिये ही होता है" असे मानून मनाची समजूत घालून घेतो. म्हणजेच जे घडतय ते घडणारच होते आणि म्हणूनच घडतय. "तुझे आहे तुजपाशी"ची आठवण मनात ताजी असल्याने "उंटाने उंटासारखेच गेले पाहिजे,घोड्याने घोड्यासारखेच गेले पाहिजे" असा विचार मनात डोकवून गेला. पण त्याचबरोबर माझ्या विचारशृंखलेला नवीन फाटा फुटला. समजा आपण बुद्धीबळाचे नियम थोडे बदलले , म्हणजे जर उंटाची चाल घोड्याला दिली,घोड्याची चाल हत्तीला दिली आणि हत्तीची चाल उंटाला दिली तर final outcome मध्ये काहीच फरक पडणार नाही. म्हणजेच आपण काही जर आणि तर च्या जोड्या बनवल्या आणि तर नंतरचे options बदलले तरी end result तोच राहील. मग ह्या सर्व जगातल्या ह्या "जर..तर" च्या प्रचंड जाळ्यातल्या ह्या अशा जोड्या हुडकायच्या कशा? आणि समजा आपल्याला त्या हुडकता आल्याच तर त्याचा आपण फायदा कसा करुन घ्यायचा?


असे एकामागून एक, असंबद्ध विचारांची मालिका चालू असताना अजून एका विचाराने ती खंडीत केली,
की समजा हे "जर..तर" नसते तर काय झाले असते???

आणि ह्या अशा अनेक असंबद्ध आणि अनुत्तरीत प्रश्नांना साथीला घेऊन मी झोपी गेलो